Eski Arap Lehçeleri: Kabileler ve Olgular
الأسبوع 5 · المحور الثاني — البنية اللغوية للهجات · ٤ ساعات
1
كانت الجزيرة العربية قبل الإسلام فضاءً لهجيًّا متنوعًا، وقد وصلنا من أخباره ما دوّنه النحاة تحت عنوان لغات العرب. ومن أشهر الظواهر: العنعنة عند تميم وهي قلب الهمزة عينًا، والكشكشة عند ربيعة وهي إلحاق الشين بكاف المؤنثة، والكسكسة وهي إلحاق السين بها، والتلتلة عند بهراء وهي كسر حرف المضارعة، والفحفحة عند هُذيل وهي جعل الحاء عينًا، والاستنطاء وهي قلب العين المسكَّنة قبل الطاء نونًا في أعطى، وطمطمانية حمير في إبدال لام التعريف…
İslam öncesi Arap Yarımadası, dilbilimcilerin "Arapların Lehçeleri" başlığı altında kaydettikleri anlatılara göre lehçesel açıdan çeşitlilik gösteren bir alandı. En bilinen özelliklerden bazıları şunlardır: Temim kabilesindeki "an'ane" (hemzeyi "ayn" ile değiştirmek), Rebii kabilesindeki "keşkeşe" (kadın zamiri "ka"ya "şin" eklemek) ve "kiskise" (kadın zamiri "ka"ya "sin" eklemek), Behre kabilesindeki "teltale" (şimdiki zaman harfini kesre ile okumak), Huzeil kabilesindeki "fehfehe" (ha harfini "ayn" ile değiştirmek), "istin'a" (vermek fiilinde, "ta" harfinden önceki sakin "ayn"ı "nun" ile değiştirmek) ve Himyer kabilesindeki "tamtmaniye" (belirli harf-i ta'rifin yerini değiştirmek)...
2
1. لغات العرب مصطلح تراثي يقابل اللهجات في الاصطلاح الحديث. 2. القراءات القرآنية أدقّ سجل صوتي وصل إلينا. 3. النقوش تقدّم شهادة مكتوبة سابقة على عصر التدوين. 4. وصف القدماء انتقائي فيلزم استكماله بالمقارنة.
1. Arapların dilleri, modern ıstılahta lehçelere karşılık gelen geleneksel bir terimdir. 2. Kur'an kıraatleri bize ulaşan en doğru sesli kayıttır. 3. Yazıtlar, yazıya geçirme döneminden önceki yazılı bir tanıklık sunar. 4. Kadimlerin tasvirleri seçmecidir, bu yüzden karşılaştırmayla tamamlanması gerekir.
3
تتوزّع مصادر معرفتنا باللهجات العربية القديمة على أربعة أنواع رئيسة: أولها كتب اللغة والنحو المباشرة كالكتاب لسيبويه ومعاني القرآن للفرّاء والمخصّص لابن سيده، وهي تنسب ظاهرة معينة صراحة إلى قبيلة بعينها بصيغة «لغة بني فلان» أو «وبعضهم يقول». وثانيها كتب القراءات القرآنية التي حفظت اختلاف الأداء الصوتي بين القراء ونسبت بعض القراءات الشاذة إلى لهجات قبلية، كإمالة أبي عمرو بن العلاء المنسوبة إلى تميم وأسد.
Arapça eski lehçeler hakkındaki bilgi kaynaklarımız dört ana türde dağılır: birincisi, Sibeyh'in el-Kitab'ı, Ferrâ'nın Meâni'l-Kur'an'ı ve İbn Sidê'nin el-Muhasses'i gibi doğrudan dil ve nahiv kitaplarıdır. Bunlar, belirli bir olguyu açıkça belirli bir kabileye "Beni Filan'ın lehçesi" veya "Bazıları şöyle der" şeklinde atfederler. İkincisi, okuyucular arasındaki sesli icra farklılıklarını koruyan ve bazı şaz kıraatleri kabile lehçelerine atfeden Kur'an kıraatleri kitaplarıdır. Örneğin, Temim ve Esed'e nispet edilen Ebu Amr b. el-Alâ'nın imâlesi gibi.
4
من أبرز الظواهر الصوتية الموثقة في اللهجات العربية القديمة ظاهرة الإمالة، وهي ميل فتحة الألف نحو الكسرة وميل الألف نحو الياء في النطق، كقولهم في «رمى» ما يقارب «رمي»، وقد نسبها النحاة أساسًا إلى تميم وأسد وقيس، مقابل قريش التي كانت تفتح ولا تميل غالبًا. وقد فسّر علماء الأصوات هذه الظاهرة بعوامل مجاورة صوتية، كوجود كسرة أو ياء في مقطع مجاور تجذب الفتحة نحوها، وهي ظاهرة توجد نظائر لها في لغات سامية…
Eski Arap lehçelerinde belgelenen en belirgin ses olaylarından biri "imale" olgusudur. Bu, harf-i ta'nın harekesinin esreye doğru eğilimi ve telaffuzda elif harfinin y'ye doğru eğilimidir. Nitekim "remâ" kelimesini "remî"ye yakın bir şekilde söylerler. Dilbilimciler bunu temel olarak Temim, Esed ve Kays kabilelerine nispet ederken, Kureyş kabilesi ise çoğunlukla açarak ve imale yapmadan telaffuz ederdi. Sesbilimciler bu olguyu, bitişik bir hecede bulunan ve harekeyi kendine çeken bir esre veya y'nin varlığı gibi sesbilimsel komşuluk faktörleriyle açıklamışlardır. Bu, Sami dillerinde de benzerleri bulunan bir olgudur...
5
إلى جانب الظواهر الصوتية وثّق النحاة ظواهر صرفية ونحوية بارزة أشهرها ما يُعرف بلغة «أكلوني البراغيث»، وهي إلحاق علامة جمع بالفعل حين يكون فاعله جمعًا ظاهرًا، خلافًا لقاعدة الإفراد المطردة في فصحى القرآن، وقد نسبها النحاة إلى طيّئ وأزد شنوءة وبعض قبائل اليمن. وهذه الظاهرة مهمة تاريخيًّا لأنها تشابه نظام المطابقة الكاملة الموجود في بعض اللغات السامية الأخرى كالعبرية، مما يرجّح أنها بقية نظام صرفي أقدم حافظت عليه بعض القبائل بينما تخلّت…
Ses olgularının yanı sıra dilbilimciler, özellikle "Akiluni al-barāghīth" (Bite-me Fleas) olarak bilinen belirgin morfolojik ve sözdizimsel olguları da belgelediler. Bu, failin açık bir çoğul olduğu durumlarda fiile bir çoğul eki eklenmesidir ki bu, Kur'an'ın fasih Arapçasındaki tutarlı tekil kuralının aksinedir. Dilbilimciler bu olguyu Tayy, Azd Shanu'ah ve bazı Yemen kabilelerine atfettiler. Bu olgu tarihsel açıdan önemlidir çünkü İbranice gibi diğer bazı Sami dillerinde bulunan tam uyumluluk sistemiyle benzerlik gösterir, bu da bazı kabilelerin koruyup diğerlerinin terk ettiği daha eski bir morfolojik sistemin kalıntısı olduğu ihtimalini güçlendirir...
6
يقارن هذا العرض بين ما رواه النحاة عن إمالة تميم وأسد في نطق الألف، وبين شواهد ميدانية موثقة من لهجات الجزيرة العربية المعاصرة لاختبار مدى استمرارية الظاهرة. يظهر من هذه المقارنة أن رواية النحاة عن انقسام العرب القدماء بين قبائل تُميل (تميم وأسد) وقبائل لا تُميل (قريش) ليست محض تصنيف نظري، بل تجد سندًا استمراريًّا في التوزّع الجغرافي المعاصر للإمالة؛ فأشدّ صور الإمالة اليوم تظهر في المناطق النجدية الداخلية القريبة جغرافيًّا وتاريخيًّا…
Bu sunum, dilbilimcilerin Temim ve Esed kabilelerinin "elif" harfini telaffuz etmelerine ilişkin anlatımları ile çağdaş Arap Yarımadası lehçelerinden belgelenmiş saha çalışmaları arasında bir karşılaştırma yaparak, bu olgunun devamlılık derecesini test etmektedir. Bu karşılaştırmadan, eski Arapların müteşerrifler tarafından "elifi" eğen (Temim ve Esed) ve eğmeyen (Kureyş) kabileler arasındaki bölünmüşlüğüne dair anlatımlarının salt teorik bir sınıflandırma olmadığı, günümüzdeki "imale" olgusunun coğrafi dağılımında devam eden bir dayanak bulduğu görülmektedir; "imale"nin en şiddetli biçimleri bugün coğrafi ve tarihi olarak yakın iç Necid bölgelerinde görülmektedir...
7
التصور الخاطئ: كانت اللهجة القرشية هي الفصحى القرآنية بعينها دون أي تمازج مع لهجات أخرى. والتصحيح العلمي: أغلب الدراسات ترى أن الفصحى القرآنية توليفة من لغة الشعر الجاهلي الفوق-لهجية مع سمات قرشية بارزة، لا لهجة قرشية صافية منقولة كما هي دون تهذيب أو انتقاء.
Yanlış Tasavvur: Kureyş lehçesi, başka lehçelerle hiçbir karışım olmadan tam olarak Kur'an Arapçası'ydı. Bilimsel Düzeltme: Çoğu çalışma, Kur'an Arapçası'nın, saf bir Kureyş lehçesi olmaktan ziyade, Cahiliye dönemine ait üst-lehçesel şiir dilinin belirgin Kureyş özellikleriyle harmanlanmış bir bileşim olduğunu düşünmektedir.
8
اختر ظاهرة من «لغات العرب» ووثّقها من ثلاثة أنواع مصادر مختلفة، ثم ناقش درجة الثقة في كل مصدر في 600 كلمة.
Arap dillerinden bir olgu seçin, üç farklı kaynak türünden belgeleyin ve her kaynağın güvenilirliğini 600 kelime ile tartışın.
| المصطلح | Terim | التعريف |
|---|---|---|
| الكسكسة | Kaf zamirine sîn eklenmesi | إلحاق السين بكاف المخاطبة: منكِس. |
| الاستنطاء | ʿayn > nûn (aʿṭā) | قلب العين نونًا في «أعطى» ← «أنطى». |
| الطمطمانية | Himyer'de al > am | إبدال لام التعريف ميمًا: البرّ ← امبرّ. |
| الإمالة | İmâle | تقريب الفتحة نحو الكسرة والألف نحو الياء. |
| الإمالة | İmâle | ميل صوت الفتحة والألف نحو الكسرة والياء في النطق. |
| لغة أكلوني البراغيث | Çoğul fiil-özne uyumu | إلحاق علامة الجمع بالفعل إذا كان فاعله جمعًا ظاهرًا. |
| المصدر | قوّته | حدوده |
|---|---|---|
| القراءات | دقة صوتية عالية | انتقاء ومرجعية دينية |
| كتب النحو | وصف صريح للاختلاف | تحيّز معياري |
| الشعر الجاهلي | سعة المعجم | رواية متأخرة |
| النقوش | مباشرة وغير مُحرَّرة | قلة ونقص التشكيل |
| كتب اللحن | توثيق العامي | صيغة سلبية |
حلقة النقاش: هل تعكس «لغات العرب» لهجات جغرافية أم أساليب أداء داخل لغة شعرية مشتركة؟