Cezire Bölgesi ve Türkiye'de Arapça
الأسبوع 9 · المحور الثالث — الخريطة اللهجية والمجتمع · ٤ ساعات
1
تقع في جنوب شرق الأناضول وشمال العراق وسوريا مجموعة لهجية ذات أهمية استثنائية في تاريخ العربية، سمّاها الباحثون مجموعة qǝltu تمييزًا لها عن مجموعة gilit البدوية، والتسمية مأخوذة من صيغة الفعل قلتُ في كلٍّ منهما. وهذه المجموعة امتداد لعربية المدن العباسية القديمة، فهي تحافظ على سمات حضرية عريقة، وتتوزع على ماردين وسعرد وديار بكر وسياورط في تركيا، والموصل وتكريت في العراق. ومن أبرز خصائصها الإمالة الواسعة، وتحقيق القاف قافًا، وحفظ بعض الأسنانية…
Güneydoğu Anadolu, Kuzey Irak ve Suriye'de Arapça tarihinde olağanüstü bir öneme sahip bir lehçe grubu bulunur. Araştırmacılar, bu grubu göçebe gilit grubundan ayırmak için "qǝltu" grubu olarak adlandırmışlardır. Bu adlandırma, her ikisindeki "kaltu" fiil formundan alınmıştır. Bu grup, eski Abbasi şehir Arabçasının bir uzantısıdır ve köklü kentsel özelliklerini korur. Türkiye'de Mardin, Sirt, Diyarbakır ve Siirt; Irak'ta ise Musul ve Tikrit'te yaygındır. En belirgin özelliklerinden bazıları geniş ölçüde "imale" (vokallerin ön hecelere doğru kaydırılması), "kaf" harfinin kâf olarak telaffuz edilmesi ve bazı dişsil seslerin korunmasıdır...
2
1. مجموعة qǝltu امتداد حيّ لعربية المدن العباسية. 2. ماردين وسعرد وسياورط مراكز لهجية بالغة القيمة. 3. تعدد التماس: سريانية وكردية وتركية وأرمنية. 4. المجموعة مهدَّدة، وتوثيقها أولوية بحثية.
1. qǝltu grubu, Abbasi şehir Arapçasının canlı bir uzantısıdır. 2. Mardin, Siirt ve Siverek çok değerli lehçe merkezleridir. 3. Çoklu temas: Süryanice, Kürtçe, Türkçe ve Ermenice. 4. Grup tehdit altındadır ve belgelenmesi bir araştırma önceliğidir.
3
أسّس Otto Jastrow في مؤلَّفه المرجعي Die mesopotamisch-arabischen qəltu-Dialekte تمييزًا بنيويًّا أساسيًّا بين مجموعتين كبريين من لهجات بلاد الرافدين وما جاورها، مستمدًّا التسمية من صيغة الفعل الماضي للمتكلم «قلتُ»: فمجموعة qǝltu تحافظ على البنية الأصلية القديمة قلتُ بأشكال متفرّعة مثل qǝltu أو qeltu، بينما تحوّلت مجموعة gilit البدوية الأحدث تاريخيًّا إلى صيغة مغايرة gilit عبر تبسيط صوتي وتحوّل الحركات. وليس هذا الفارق معجميًّا سطحيًّا بل بنيويًّا عميقًا يمتدّ إلى نظام الصوائت القصيرة…
Otto Jastrow, Die mesopotamisch-arabischen qəltu-Dialekte adlı başyapıtında, Mezopotamya ve çevre lehçelerini iki büyük gruba ayırarak temel bir yapısal ayrım yapmıştır. Bu isimlendirme, "ben söyledim" şeklindeki geçmiş zaman fiilinden türetilmiştir: qǝltu grubu, qǝltu veya qeltu gibi türemiş biçimlerle eski orijinal yapıyı korurken, tarihsel olarak daha yeni bir Bedevi grubu olan gilit, sesletim basitleştirmesi ve sesli harf değişimi yoluyla farklı bir biçime, gilit'e dönüşmüştür. Bu ayrım yüzeysel bir kelime bilgisi farkı değil, kısa seslileri kapsayan derin bir yapısal farktır...
4
تتميّز عربية ماردين وسعرد بحزمة من السمات الصوتية الفارقة التي تجعلها موضع اهتمام خاص لدارسي التاريخ الصوتي للعربية، أبرزها الإمالة الواسعة النطاق التي تطال حروف العلة الطويلة في مواضع متعددة بخلاف الإمالة المحدودة في لهجات أخرى، وتحقيق القاف قافًا صريحة محافظة دون تحوّلها إلى همزة أو جيم كما في كثير من اللهجات الحضرية الأخرى مثل القاهرية، وهي محافظة صوتية تعكس عزلة هذه اللهجات النسبية عن موجات التغيّر الصوتي التي طالت لهجات أخرى.…
Mardin ve Siverek Arapçası, Arapçanın sesbilimsel tarihi araştırmacıları için özel bir ilgi alanı oluşturan bir dizi ayırt edici ses özelliğine sahiptir. Bunların en belirginleri, diğer lehçelerdeki sınırlı ikindirmeye kıyasla birçok yerde uzun ünlü harfleri etkileyen geniş kapsamlı ikindimedir. Bir de Kahire gibi diğer birçok şehir lehçesinde olduğu gibi hemzeye veya C'ye dönüşmeden, açık ve muhafazakâr bir "kaf" (ق) olarak gerçekleştirilmesidir. Bu ses muhafazakarlığı, bu lehçelerin diğer lehçeleri etkileyen ses değişiklikleri dalgalarından nispeten izole olmasını yansıtmaktadır.
5
يشكّل معجم لهجات الجزيرة الفراتية سجلًّا فريدًا لتاريخ التماس اللغوي الكثيف في منطقة تعاقبت عليها حضارات ولغات متعددة قرونًا طويلة. فإلى جانب الرصيد العربي الموروث، يحمل هذا المعجم طبقة سريانية عميقة تشمل ألفاظًا في المعمار والزراعة والطقوس الدينية المحلية، وطبقة كردية واسعة في أسماء النبات والحيوان والتضاريس المحلية نظرًا للتداخل السكاني الكثيف بين الجماعتين، وطبقة تركية عثمانية إدارية وعسكرية شبيهة بما هو موجود في سائر اللهجات المشرقية لكن بكثافة أعلى بحكم القرب…
Fırat Havzası lehçeleri sözlüğü, yüzyıllar boyunca birden çok medeniyete ve dile ev sahipliği yapmış bir bölgedeki yoğun dilsel temas tarihinin eşsiz bir kaydını oluşturmaktadır. Miras Arapça stoğunun yanı sıra, bu sözlük mimari, tarım ve yerel dini ritüellerdeki kelimeleri içeren derin bir Süryanice katman, nüfusun iki grup arasında yoğun etkileşimi nedeniyle bitki, hayvan ve yerel coğrafya adlarında geniş bir Kürtçe katman ve idari ve askeri Osmanlı Türkçesi katmanı barındırmaktadır; bu da Doğu lehçelerinde bulunanlara benzer, ancak yakınlık nedeniyle daha yüksek bir yoğunluktadır.
6
تعرض هذه الدراسة عيّنة ميدانية مصغّرة لصيغة الفعل «قلتُ له» في أربع لهجات لاختبار حدود مجموعتي qǝltu وgilit عمليًّا. تبيّن هذه العيّنة أن الحدّ الفاصل بين مجموعتي qǝltu وgilit حدّ لغوي بنيوي لا سياسي، فماردين التركية والموصل العراقية يتطابقان بنيويًّا رغم انتمائهما لدولتين مختلفتين، بينما تفترق بغداد عنهما رغم انتمائها للدولة نفسها التي تنتمي إليها الموصل، مما يؤكد أطروحة جاستراو أن التصنيف يعكس تاريخ الاستيطان الحضري القديم لا الحدود السياسية الحديثة. كما…
Bu çalışma, "قلتُ له" fiil formunun dört lehçedeki küçük bir saha örneğini sunarak qǝltu ve gilit gruplarının sınırlarını pratik olarak test etmektedir. Bu örnek, qǝltu ve gilit grupları arasındaki ayırıcı çizginin siyasi değil, yapısal dilsel bir sınır olduğunu göstermektedir. Türkiye'nin Mardin ve Irak'ın Musul şehirleri, farklı ülkelere ait olmalarına rağmen yapısal olarak örtüşmektedir. Buna karşılık, Musul'un ait olduğu aynı devlete ait olmasına rağmen Bağdat onlardan ayrılmaktadır. Bu durum, Jastrow'un sınıflandırmanın modern siyasi sınırları değil, eski şehir yerleşim tarihlerini yansıttığı tezini doğrulamaktadır. Ayrıca…
7
التصور الخاطئ: لهجات qǝltu بدائية أو متخلفة لأنها بعيدة عن مراكز العالم العربي الكبرى. والتصحيح العلمي: على العكس، هي من أكثر اللهجات محافظة على سمات حضرية عريقة تعود لعربية المدن العباسية، وهي بذلك مصدر بالغ القيمة لفهم تاريخ العربية الحضرية القديمة، لا انحرافًا عن معيار مركزي.
Yanlış Anlama: Qǝltu lehçeleri, büyük Arap dünyası merkezlerinden uzak oldukları için ilkel veya geri kalmış oldukları düşünülür. Bilimsel Düzeltme: Tam tersine, bu lehçeler Abbasi şehirlerinin eski kentsel özelliklerini koruyan en dilalettir. Bu nedenle, merkezi bir standarttan sapma değil, eski kentsel Arapçanın tarihini anlamak için son derece değerli bir kaynaktır.
8
أجرِ مقابلتين ميدانيتين في ماردين أو محيطها مع مخبرَين من جيلين (فوق 60 / تحت 25)، وقِس ثلاثة متغيرات (q، الإمالة، نسبة المقترض التركي)، ثم ناقش دلالة الفرق على مستقبل اللهجة.
Mardin veya çevresinde iki farklı yaş grubundan (60 yaş üstü / 25 yaş altı) iki bilgi sahibi ile saha görüşmesi yapın, üç değişkeni (q, eğim, Türk ödünç kelime oranı) ölçün ve ardından lehçenin geleceği üzerindeki farkın anlamını tartışın.
| المصطلح | Terim | التعريف |
|---|---|---|
| مجموعة qǝltu | Kıltu grubu | لهجات حضرية شمالية تقول «قلتُ» بصيغة qǝltu. |
| مجموعة gilit | Gilit grubu | لهجات بدوية جنوبية تقول gilit. |
| لغة الأقلية | Azınlık dili | لغة جماعة صغيرة داخل دولة ذات لغة رسمية أخرى. |
| تحوّل لغوي | Dil değişimi / shift | انتقال جماعة من لغتها إلى لغة أخرى عبر الأجيال. |
| التحوّل اللغوي المعكوس | Ters dil değişimi (Reversing Language Shift) | جهود منظّمة لعكس مسار تراجع لغة أقلية عبر الأجيال وإحياء استعمالها الوظيفي، نظرية طوّرها فيشمان. |
| الثنائية السلبية | Pasif iki dillilik | حالة فهم لغة دون القدرة على التحدث بها بطلاقة، شائعة في الجيل الثاني من لغات الأقليات. |
| المعيار | qǝltu (ماردين، الموصل) | gilit (بغداد، دير الزور) |
|---|---|---|
| «قلت» | qǝltu | gilit |
| نطق ق | q محقّقة | g |
| الأصل التاريخي | حضري قديم متصل بالعباسي | طبقة بدوية لاحقة |
| الإمالة | قوية ومطّردة | محدودة |
| البيئة | مدن وقرى مستقرة | أرياف وبوادي |
حلقة النقاش: خطة توثيق رقمي لعربية ماردين: الأولويات والأدوات والشركاء.